Leven in overvloed | 365x – Alistair Begg

‘Simon, zoon van Jona, hebt u Mij meer lief dan dezen? (…) Weid Mijn lammeren.’ Na zijn verloochening noemt Jezus Petrus weer bij zijn oude naam Simon – Hij herinnert hem aan zijn wankelmoedigheid voordat Hij hem weer als rots kan gebruiken. Het gaat Jezus niet om prestatie, maar om liefde en toewijding. ‘God is een God van genade en tweede kansen.’ Is jouw liefde voor Christus gebouwd op drijfzand, of op de rots van Zijn genade?

‘Wij echter zullen volharden in het gebed en in de bediening van het Woord.’ Vervuld met de Heilige Geest wijden de apostelen zich juist aan de gezaghebbende verkondiging van Gods Woord – dat is en blijft het instrument waarmee de Geest Zijn volk vernieuwt. Spurgeon noemde zijn preekstoel invloedrijker dan de troon van de koning van Engeland, omdat hij daar Gods eigen boodschap bracht. Bid voor wie geroepen zijn om te onderwijzen, en wijd je eigen hart aan het Woord in plaats van aan de afleiding van deze tijd.

‘Alles weer in Christus bijeen te brengen, zowel wat in de hemel als wat op de aarde is.’ Sprookjes met een happy end weerspiegelen een dieper verlangen: dat Christus de wereld zal herstellen. We leven nog in een gevallen wereld, maar God is al bezig alles goed te maken. ‘Eens zullen alle dingen worden verenigd onder een volmaakte Koning.’ Bekijk je problemen daarom in het licht van de eeuwigheid, niet alleen van het moment.

‘Toen ik zweeg, teerden mijn beenderen weg, onder mijn jammerklachten, de hele dag.’ Davids verzwegen zonde tegen Bathseba en Uria tekende zijn lichaam: uitputting, gewichtsverlies, wanhoop. ‘Mijn zonde maakte ik U bekend (…) En Ú vergaf mijn ongerechtigheid’ (Psalm 32:5). Gods hand drukt zwaar totdat je je zonde in Zijn handen legt. Verberg je zonde niet, maar belijd ze – dat is de weg naar vergeving en opluchting.

‘Maak dan mijn blijdschap volkomen, doordat u eensgezind bent.’ Wie in Christus verenigd wil zijn, wordt geroepen om anderen belangrijker te vinden dan zichzelf. ‘Oprechte nederigheid gaat niet op de eerste rij zitten en praat niet steeds over “ik”.’ Christus achtte jouw nood belangrijker dan Zijn eigen comfort, belangrijker zelfs dan Zijn eigen leven. Laat daarom deze gezindheid in je zijn: ‘Laat die gezindheid in u zijn die ook in Christus Jezus was.’

‘Toen de Heere haar zag, was Hij innerlijk met ontferming bewogen over haar.’ In de diepe ellende van een rouwende weduwe komt Jezus haar leven binnen. ‘Jouw Koning is niet alleen oneindig machtig. Hij is ook oneindig barmhartig.’ Hij hoort het snikken van de bedroefden en troost hen. Dankzij Zijn kracht, goedheid en macht kan Hij je door alle droefheid heen helpen, totdat je in Zijn tegenwoordigheid zult zijn en Hij al je tranen droogt.

‘Waarom noemt u Mij: Heere, Heere, en doet niet wat Ik zeg?’ Jezus wil dat onze woorden en daden op één lijn liggen. Je wordt zalig uit genade alleen, door het geloof alleen. Toch moet een mondelinge geloofsbelijdenis samengaan met gehoorzaamheid aan Hem. Hoeveel godsdienstige woorden je ook spreekt, een oprecht geloof wordt zichtbaar in een veranderd leven. Onderzoek daarom of jouw belijdenis zichtbaar wordt in gehoorzaamheid aan Hem.

‘Niet iedereen die de naam van Christus noemt, is een ware leraar van Gods Woord.’ Een gezonde leer is een kenmerk van een godvrezende leraar. Er is een direct verband tussen het karakter van een leraar, zijn leer en zijn invloed op zijn leerlingen. Kies je geestelijke leraars en mentors daarom met wijsheid. Kijk naar hun karakter en hun leer. Welke vrucht wordt zichtbaar: bitterheid en eigengerechtigheid, of blijdschap, vrede, liefde en gerechtigheid?

‘Haal eerst de balk uit uw oog.’ Christus wil niet dat je je allereerst om de splinters van anderen bekommert. Hij roept je op jezelf nauwlettend te onderzoeken in het licht van de Bijbel en Zijn norm. ‘Als ik een balk in mijn oog heb, moet ik daar duidelijk meer aandacht aan schenken dan aan de splinter in het oog van een ander.’ Onderzoek eerst eerlijk je eigen hart voordat je de gebreken van een ander aanwijst.

‘Vergeef en u zult vergeven worden. Geef en aan u zal gegeven worden.’ Niets geeft sneller vrijheid, blijdschap en vrede dan wanneer je oprecht vergeving schenkt. God alleen is de bron van alle ware vergeving; ‘bij U is vergeving, opdat U gevreesd wordt.’ Overdenk de onmetelijke schuld die jou door Christus is vergeven en de vergevingsgezindheid van je Vader. Welke wrok draag je nog mee? Bedenk wat het betekent om te vergeven zoals ook jij vergeven bent.

‘Oordeel niet en u zult niet geoordeeld worden; veroordeel niet en u zult niet veroordeeld worden.’ Wij kennen elkaars hart niet; God alleen doorzoekt nieren en harten. Wees daarom uiterst voorzichtig met je woorden. ‘Gebruik je mond niet om te veroordelen, maar vraag liever of de Heilige Geest je woorden van leven te spreken geeft.’ Laat de woorden van je mond en de overdenking van je hart welgevallig zijn in de ogen van je Vader.

‘Wees dan barmhartig, zoals ook uw Vader barmhartig is.’ God is ‘goedertieren over de ondankbaren en slechten’ en roept Zijn kinderen op dezelfde goedheid te tonen. Heb je vijanden lief, vergeld kwaad met goed en geef zonder iets terug te verwachten. ‘Vervang onbarmhartigheid door vriendelijkheid en hardvochtigheid door begrip.’ Je bent een lid van de koninklijke familie van hemel en aarde. Laat je gedrag zien wie je bent en van Wie je bent.

‘Heb uw vijanden lief; doe goed aan hen die u haten.’ Gods liefde voor jou ligt vast in Christus’ werk aan het kruis. Hij had je niet lief omdat jij Zijn aandacht verdiende: ‘Christus is voor ons gestorven toen wij nog zondaars waren.’ Daarom is de beste graadmeter van je geloof liefde: onvoorwaardelijk en opofferend. Wat zou er gebeuren als wij actief het goede zochten voor de mensen die ons vijandig bejegenen?

‘Zalig bent u, wanneer de mensen u haten (…) omwille van de Zoon des mensen.’ Er gaat niet iets mis wanneer de wereld je vanwege je geloof in Christus afwijst. Jezus zegt: ‘Verblijd u op die dag (…) want zie, uw loon is groot in de hemel.’ Waar roept God jou om over Christus te spreken en voor Hem te leven, ook met het risico op afwijzing? Verlies de moed niet: de wereld heeft niets te bieden wat daarbij in de buurt komt.

‘Zalig bent u, armen, want van u is het Koninkrijk van God.’ Wat je nodig hebt, is het besef dat je zonder Christus geestelijk straatarm bent. ‘Alleen hij die in zichzelf niets meer overhoudt en op Gods genade vertrouwt, is arm van geest.’ Rijkdom kan ons gemakkelijk verblinden voor onze diepste nood. Ben jij bereid je geestelijke armoede te erkennen en volledig op Gods genade te vertrouwen?

‘Door het geloof heeft Abel God een beter offer gebracht dan Kaïn.’ Het verschil zat niet in de aangeboden offers, maar in de offeraars zelf. Onze goede daden zijn ‘een gevolg van het feit dat God ons heeft aanvaard, niet een middel om te worden aanvaard’. Ze zijn onze reactie op Zijn liefde. Verheug je daarom in Zijn liefde en gehoorzaam Hem, niet om Zijn gunst te verdienen, maar omdat je weet dat dit Hem vreugde geeft.

‘En ik zag een nieuwe hemel en een nieuwe aarde.’ Jezus zal persoonlijk, lichamelijk, zichtbaar en in heerlijkheid terugkomen. Tot aan die dag leven wij als ballingen in een vreemd land, in deze wereld maar niet van deze wereld. ‘Onze levenswandel en onze woorden moeten heenwijzen naar een andere plaats.’ De gekruisigde en opgestane Christus regeert en zal terugkomen. Zie uit naar Zijn wederkomst en zoek het goede voor de mensen om je heen.

‘Wend u tot Mij, word behouden, alle einden der aarde, want Ik ben God en niemand anders.’ Afgoden beloven vrijheid, maar maken ons tot slaaf; geen enkele surrogaatgod kan werkelijk verzadigen. Leg daarom de afgoden van je hart naast de Schepper en Onderhouder van alle dingen. ‘Hij is God en zij niet. Hij kan redden en zij niet.’ Wend je opnieuw van je afgoden af tot Hem.

‘Niet dat ik de gave zoek, maar ik zoek de vrucht die op uw rekening toeneemt.’ De eeuwigheid mag bepalend zijn voor de manier waarop we hier en nu geven, denken en leven. ‘Vanwege de vrijgevigheid van God zelf, de grote Gever, kun je geven met gulle hand en in het licht van de eeuwigheid.’ Geven voor het evangelie levert grote winst op. Laat het toekomstige leven daarom je geefpatroon hier en nu bepalen.

‘Wij weten niet wat we moeten doen, maar op U zijn onze ogen gericht.’ Josafat ziet zijn krachteloosheid onder ogen en slaat zijn oog omhoog. Ook onze zwakheid hoeft ons niet van God weg te drijven. ‘Als je je zwakheid erkent, zal je machtige Zaligmaker dat gebruiken om je te zegenen en zichzelf te verheerlijken.’ Wat Gods dienaren onderscheidt, is niet hun kracht, bekwaamheid of zelfvertrouwen, maar hun vertrouwen op Gods kracht.

‘Het lichaam van Christus is geen plaats voor eenlingen.’ Het christenleven is een teamsport, geen wedstrijd. De Heere geeft iedere gelovige andere taken; verschillend in gaven en karakter, maar samen dienend aan hetzelfde koninkrijk. ‘Laten we dankbaar zijn voor elke dienaar van God!’ Als God Zijn hand op jou legt en je een taak geeft, neem die dan serieus, ook als ze onbelangrijk lijkt. Hij wil dat we Hem samen dienen.

‘HEERE, hoelang roep ik om hulp?’ Habakuk worstelt met Gods timing en Zijn verdraagzaamheid. Toch doet hij het enige juiste: hij gaat met zijn klacht naar de Heere. ‘Mijn hulp is van de HEERE, Die hemel en aarde gemaakt heeft.’ Boven onze teleurstellingen, gebreken en verwarring staat de vastheid van Gods eeuwige raadsbesluit. Als de vragen ‘Hoelang?’ en ‘Waarom?’ opborrelen, vind dan troost in Hem en vertrouw Hem waar Hij gaat.

‘Overeenkomstig Zijn wil heeft Hij ons gebaard door het Woord van de waarheid.’ Onze nieuwe geboorte is Gods werk, van het begin tot het einde. ‘Onze keuze voor Hem werd en wordt enkel mogelijk gemaakt door Zijn keuze voor ons.’ Daarin liggen vastheid, vrede en troost. Je geloof en zaligheid liggen niet vast in jezelf, maar in Hem ‘bij Wie er geen verandering is’. Hij wilde het. Daarom mag je weten dat je Zijn kind bent.

‘Jullie hebben kwaad tegen mij bedacht, maar God heeft dat ten goede gedacht.’ De waarheid van Gods voorzienigheid is de vaste grond onder Jozefs voeten. Zijn levensweg wordt getekend door jaloezie, begeerte, woede en egoïsme, maar ten diepste wordt zijn leven bestuurd door zijn God. ‘God zal Zijn plannen ten uitvoer brengen, ook als je geen idee hebt welke kant je opgaat.’ Weet dat Hij elke dag als een Vader voor je zorgt.

‘Laten wij dan met vrijmoedigheid naderen tot de troon van de genade.’ Jezus is de grote Hogepriester die deed waartoe geen enkele andere priester in staat was. ‘Hij alleen kon voor ons sterven en onze Voorspreker zijn en Hij alleen heeft dit gedaan.’ Hij leeft altijd om voor Zijn volk te bidden. Daarom mag je met vrijmoedigheid naderen en vasthouden aan de belijdenis van je geloof in Hem, die alles heeft gedaan wat nodig is.

‘Als Ik dan, de Heere en de Meester, uw voeten gewassen heb, moet ook u elkaars voeten wassen.’ De Schepper wast de voeten van Zijn schepselen. Maar de voetwassing wijst verder: Christus biedt aan je te reinigen van de schandvlek van je zonde. ‘Alleen als je beseft hoe je Zaligmaker jou heeft gediend, zul je op dezelfde manier anderen dienen.’ Hoe kun jij je tijd of comfort opofferen om anderen nederig en liefdevol te dienen?

‘Verblijd u altijd in de Heere; ik zeg het opnieuw: Verblijd u.’ Blijdschap hoeft geen gijzelaar te zijn van je omstandigheden en gevoelens. Habakuk onderwerpt zijn gevoel aan wat hij weet over zijn God: ‘Ik zal dan toch in de HEERE van vreugde opspringen.’ Laat je blijdschap haar grond vinden in het onveranderlijke karakter van God. Ook wanneer moeilijkheden en teleurstellingen haar op de proef stellen, zal zij niet verloren gaan.

‘Het volk van God bestaat uit alle mensen die hun vertrouwen op Jezus Christus hebben gesteld.’ Je hoort niet bij Gods huisgezin vanwege iets wat jij doet, maar dankzij het werk van de Geest die je hart overtuigt en je doet geloven. ‘Ons burgerschap van Gods koninkrijk is geen kwestie van afkomst of uiterlijkheden, maar van nederig, kinderlijk geloof in de Messias.’ Als je in Jezus gelooft, hoor je bij Zijn volk. Daar hoor je thuis.

‘Een gezond hart is het leven voor het lichaam, maar afgunst is verrotting van de beenderen.’ Afgunst is een geestelijke kanker. Ze verwoest een mens van binnenuit. Erken daarom dat afgunst zonde is en breng haar in het licht van Gods tegenwoordigheid. ‘Wie zijn zegeningen telt, zal God makkelijker prijzen voor de zegeningen die Hij aan anderen schenkt.’ Op welke manier heeft jaloezie vat op jou? Breng haar in gebed.

‘Mannen, heb uw eigen vrouw lief, zoals ook Christus de gemeente liefgehad heeft en Zich voor haar heeft overgegeven.’ Door Gods genade gaat elk christelijk huwelijk over méér dan het huwelijk. De beste maatstaf en drijfveer voor onze liefde is Christus’ liefde voor Zijn bruid. ‘Zijn liefde kreeg vorm aan het kruis.’ Zie op Christus, die niets en niemand nodig had en zich toch overgaf voor ons in onze nood, opstandigheid en leegte.

‘Daarom zal een man zijn vader en zijn moeder verlaten en zich aan zijn vrouw hechten; en zij zullen tot één vlees zijn.’ Het huwelijk is een Godsgeschenk dat wij door onze zonde hebben bezoedeld. Toch is er hoop. ‘Alleen in en door Christus kunnen we het huwelijk zien zoals God het heeft bedoeld.’ Hij nodigt ons genadig uit tot overgave aan Zijn onovertroffen plan. Wat betekent dat voor jouw denken, spreken en handelen?

‘Vrouwen, wees uw eigen mannen onderdanig, zoals aan de Heere.’ Mannen en vrouwen bezitten dezelfde waardigheid: beiden zijn naar het beeld van God geschapen en delen in dezelfde verlossing. ‘Een verschil in rol betekent geen verschil in waarde.’ Bijbelse onderdanigheid is geen slaafse, gedachteloze gehoorzaamheid, maar vreugdevolle trouw. Zo streven man en vrouw samen in alle dingen Gods eer na, zij aan zij.

‘Wees elkaar onderdanig uit eerbied voor Christus.’ Wie de knieën buigt voor Jezus, staart zich niet blind op zichzelf. Christus kwam niet om gediend te worden, maar om te dienen. Hij onderwierp zich aan de wil van Zijn Vader en werd zo onze Zaligmaker. Als je Christus vereert, wil je dezelfde gezindheid hebben als Hij. Dan maak je je eigen belangen ondergeschikt aan die van je broeders en zusters, uit gehoorzaamheid aan God.

‘Gods volk geeft met dankbaarheid, in antwoord op Zijn genade.’ De Heere heeft niets nodig. Toch wil Hij gaven ontvangen van hen aan wie Hij genadig Zijn vele gaven schenkt. ‘Uit de overvloed van Zijn hart geeft Hij Zijn volk in Jezus de ene na de andere zegen.’ Sta stil bij de genade waarmee God zo onnoemelijk veel aan jou geeft. Dankbaarheid uit zich in vrijgevigheid, waardoor God wordt geëerd.

Paulus had alle aardse ‘winst’ — een bevoorrechte afkomst en een elitaire opleiding — maar beschouwt het nu als schade ‘vanwege de voortreffelijkheid van de kennis van Christus Jezus.’ Gods wet is geen ladder om zelf omhoog te klimmen, maar een spiegel die laat zien dat we onszelf niet kunnen redden. Rechtvaardiging berust volledig op Christus’ toegerekende gerechtigheid, niet op wat wij eraan toevoegen. Is het een strijd om iets voor Hem los te laten?

Vervolgd en bedreigd bidt de jonge kerk niet om bescherming, maar: ‘Geef Uw dienstknechten met alle vrijmoedigheid Uw Woord te spreken.’ Na dat gebed wordt de plaats bewogen en spreken zij vol van de Geest vrijmoedig het Woord. De grote nood van de kerk is vandaag niet anders: te weinig moed, te weinig vervulling met de Geest, Christus te weinig in het middelpunt. Bid jij dagelijks om diezelfde vrijmoedigheid, koste wat het kost?

‘Laten zij de Naam van de HEERE loven, want Zijn Naam alleen is hoogverheven.’ Bij de brandende doornstruik openbaart God zich aan Mozes als ‘IK BEN DIE IK BEN’ — ongeschapen, onafhankelijk, zonder begin of einde, anders dan afgoden die mensen nodig hebben maar niemand kunnen redden. Je bent geschapen om Zijn naam alleen te verhogen. Als je de ware God aanbidt zoals het hoort, vallen je eigen afgoden vanzelf voor Hem.

Het christelijk geloof is niet voor de sterke, maar voor ‘de onwaardige, de verlorene, de gekwelde en de zondige mens’ — kortom, voor iedereen die vergeving nodig heeft. Ook als gelovige zondig je nog dagelijks, maar ‘wij hebben een Voorspraak bij de Vader, Jezus Christus, de Rechtvaardige.’ Zoals Jezus Petrus’ voeten waste, reinigt Hij je telkens opnieuw door bekering en geloof. Je bent gered, je zult gered worden, en nu word je dag aan dag gered.

‘Maar Noach vond genade in de ogen van de HEERE’ — niet omdat hij een geestelijke reus was, maar een heel gewoon mens te midden van een slechte generatie. Gods genade matigt de realiteit van zonde en oordeel door een goddelijk ‘maar,’ onverklaard en onverdiend. Door heel de Bijbel heen, van vóór de schepping af, zet die genade mensen in beweging om God te vertrouwen en te gehoorzamen. Wat onderscheidt jou van je cultuur, behalve die onverdiende gunst?

Als de storm woedt en de discipelen doodsbang zijn, bestraft Jezus niet hen, maar de wind: ‘Waarom bent u zo angstig? Hebt u dan geen geloof?’ Keer op keer reageert Hij geduldig op hun twijfel en gebrek aan inzicht, ook na Zijn opstanding. Ons geloof is even fragiel als dat van de discipelen, maar Christus’ geduld raakt nooit op en Zijn verdraagzaamheid is groter dan onze zonden. Ook vandaag heeft Hij geduld met jou.

‘Wreek uzelf niet, geliefden, maar laat ruimte voor de toorn van God.’ Vergeldingsdrang is een natuurlijk instinct, maar geen christelijk — zelfs Paulus, die belasterd en gevangengezet wordt, houdt zich eraan. Er is onderscheid tussen Gods recht, het strafrecht van de overheid en persoonlijke wraak, waarvoor de Bijbel geen ruimte geeft. Wij zijn burgers van een eeuwig koninkrijk, niet de rechter. Laat je liefde je naasten voor Christus winnen, niet je vergeldingsdrang hen wegjagen.

Als de netten overvol raken, beseft Johannes als eerste wie er op de oever staat: ‘Het is de Heere!’ Petrus springt meteen in het water. De bedachtzame Johannes en de voortvarende Petrus vullen elkaar aan, zoals God het heeft bedoeld — de een reflecteert en gelooft, de ander handelt vol geloof. Zonder elkaar zouden de Petrussen opbranden en de Johannessen verzinken. Hoe heeft God jouw temperament gevormd om Christus te dienen?

Op de Areopagus verkondigt Paulus de God die de Atheners ‘dienen zonder Hem te kennen’ als Schepper, Onderhouder, Koning, Vader en Rechter. J.B. Phillips schreef ooit dat velen geen God hebben gevonden die groot genoeg is om het leven te verklaren. Deze God is echter groot genoeg voor elke zorg, elke intellectuele vraag en elke emotionele nood — groot genoeg om voor te leven. Hoe beter je Hem kent, hoe blijder je Hem gehoorzaamt.

Vals beschuldigd belandt Jozef in de kerker, maar ‘de HEERE was met Jozef’ en gaf hem genade in de ogen van zijn cipier. Jozefs trouw aan God — zijn vlucht voor de vrouw van Potifar — kostte hem alles, maar God verliet hem niet, zelfs niet in de meest extreme omstandigheden. Voel jij je soms gevangen en alleen? Niets verrast God, en Hij houdt van je met een eeuwige, onwrikbare liefde.

‘Het leven is voor mij Christus en het sterven is voor mij winst,’ schrijft Paulus vanuit de gevangenis. Hij verlangt niet naar de dood als ontsnapping aan het lijden, maar naar Jezus zelf, want niets is mooier dan bij Hem te zijn. Tegelijk blijft hij hier trouw dienen zolang God hem adem geeft. Is jouw vreugde gevestigd op aardse dingen, of ligt je identiteit vast in Christus, nu en straks?

Mozes weigert ‘zoon van de dochter van de farao’ genoemd te worden en kiest voor een leven van smaad met Gods volk, boven het genot van de zonde. Je kunt niet tegelijk vriend van de wereld en vriend van God zijn — een middenweg bestaat niet. Meer dan duizend jaar later maakt Paulus dezelfde keuze en beschouwt zijn voortreffelijke afkomst als schade. Welke radicale keuze vraagt geloof vandaag van jou?

‘Deze drinkbeker is het nieuwe testament in Mijn bloed, dat voor u vergoten wordt.’ Aan de avondmaalstafel gedenken we hoe Jezus de straf droeg die wij verdienen en ons Zijn gerechtigheid gaf. Al zag Hij er aan het kruis weinig koninklijk uit, juist daar behaalde Hij Zijn grootste overwinning, bevestigd door Zijn opstanding. Jezus regeert nu aan Gods rechterhand én in het hart van wie op Hem vertrouwt. Is Christus jouw Koning?

Jona is kapot van verdriet om een verdorde plant, maar vindt Gods barmhartigheid voor Ninevé — meer dan honderdtwintigduizend mensen — maar moeilijk te verteren. ‘Zou Ík dan die grote stad niet ontzien?’ vraagt God hem. Het boek Jona eindigt open, want de eigenlijke vraag is niet hoe Jona reageert, maar hoe wij op Gods genade reageren. Wat vind jij het belangrijkste: je eigen comfort, of de mensen om je heen die Jezus nog niet kennen?

God laat een wonderboom opschieten om Jona schaduw te geven, en de volgende dag een worm die hem laat verdorren. ‘God beschikte’ — dit refrein doorklinkt heel het boek Jona: een vis, een plant, een worm, een oostenwind, alles binnen Zijn voorzienigheid. De Heidelbergse Catechismus noemt dit Gods vaderlijke hand, waaruit ons ‘alle dingen’ toekomen. Welke ‘planten’ en ‘wormen’ ken jij in je leven, en dank je God voor beide?

Jona bidt en protesteert tegelijk: hij wist al dat God ‘genadig en barmhartig’ is en juist daarom vluchtte hij. Hij meet met twee maten — zelf ontving hij Gods ontferming, maar gunt die niet aan Ninevé. ‘Bent u terecht in woede ontstoken?’ vraagt God hem. Wie boos is over Gods barmhartigheid voor anderen, vergeet hoe onwaardig hij zelf die genade ontving. Alleen wie gegrepen is door genade, verheugt zich in Gods overvloedige barmhartigheid.